Zgodnie z przepisami prawa za ojca dziecka z mocy ustawy uznawany jest mąż jego matki. W praktyce jednak wiele par decyduje się na posiadanie potomstwa bez zawierania związku małżeńskiego. W takiej sytuacji pojawia się konieczność uregulowania kwestii władzy rodzicielskiej, nazwiska dziecka, dziedziczenia oraz obowiązku alimentacyjnego. Służy temu instytucja uznania ojcostwa. Poniżej wyjaśniamy, na czym polega ta procedura oraz jakie rodzi skutki prawne.
Uznanie ojcostwa a sądowe ustalenie ojcostwa
Na wstępie warto rozróżnić dwa pojęcia, które często są używane zamiennie, choć oznaczają odmienne procedury: uznanie ojcostwa oraz ustalenie ojcostwa.
Ustalenie ojcostwa następuje na drodze sądowej. Postępowanie może zostać zainicjowane przez matkę, ojca, dziecko lub prokuratora. Po osiągnięciu przez dziecko pełnoletności uprawnienie to przysługuje wyłącznie jemu. Tego rodzaju sprawa wiąże się zazwyczaj z koniecznością przeprowadzenia dowodów, w tym testów DNA.
Uznanie ojcostwa ma natomiast charakter pozasądowy i nie wymaga wykazywania więzów biologicznych. Opiera się wyłącznie na złożeniu odpowiednich oświadczeń. Jeżeli dziecko zostanie poczęte w trakcie trwania małżeństwa, po jego narodzinach mąż matki uznawany jest za ojca na podstawie domniemania ojcostwa wynikającego z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W przypadku rodziców niepozostających w związku małżeńskim domniemanie to nie obowiązuje, jednak możliwe jest uznanie ojcostwa, również jeszcze przed porodem.
Konsekwencje uznania ojcostwa
Mężczyzna, który nie jest mężem matki dziecka, do momentu uznania ojcostwa nie posiada wobec dziecka żadnych praw ani obowiązków. Złożenie oświadczenia o uznaniu ojcostwa powoduje jednak istotne zmiany w sytuacji prawnej zarówno ojca, jak i dziecka.
Władza rodzicielska
Uznanie ojcostwa skutkuje nabyciem przez ojca władzy rodzicielskiej od chwili narodzin dziecka aż do osiągnięcia przez nie pełnoletności. Wiąże się to z prawem i obowiązkiem sprawowania opieki, podejmowania decyzji dotyczących dziecka oraz dbania o jego interesy z poszanowaniem dobra i godności małoletniego. W praktyce oznacza to m.in. możliwość uzyskiwania informacji o stanie zdrowia dziecka, decydowania o jego edukacji czy zarządzania jego majątkiem.
Oświadczenie o nazwisku dziecka
W wyniku uznania ojcostwa możliwe jest nadanie dziecku nazwiska ojca albo nazwiska dwuczłonowego. Wymaga to złożenia przez oboje rodziców zgodnych oświadczeń dotyczących nazwiska dziecka, które składane są łącznie z oświadczeniami o uznaniu ojcostwa. Rodzice mogą wybrać nazwisko jednego z nich albo nazwisko dwuczłonowe.
Jeżeli przy uznaniu ojcostwa nie zostaną złożone zgodne oświadczenia w sprawie nazwiska, dziecko otrzymuje nazwisko dwuczłonowe, składające się z nazwiska matki oraz dołączonego do niego nazwiska ojca.
Obowiązek alimentacyjny
Uznanie ojcostwa powoduje powstanie obowiązku alimentacyjnego. Ojciec zobowiązany jest do zapewnienia dziecku środków utrzymania i wychowania, dopóki nie będzie ono w stanie samodzielnie się utrzymać. Obowiązek alimentacyjny działa również w drugą stronę – dorosłe dziecko może zostać zobowiązane do alimentowania ojca znajdującego się w niedostatku, na przykład z powodu choroby uniemożliwiającej podjęcie pracy zarobkowej.
Uznanie ojcostwa a dziedziczenie
Brak uznania ojcostwa powoduje, że dziecko i ojciec nie dziedziczą po sobie z mocy ustawy. Po uznaniu ojcostwa dziecko nabywa prawo do dziedziczenia po ojcu, a także prawo do zachowku. Analogiczne uprawnienia przysługują ojcu w razie śmierci dziecka, o ile spełnione są ustawowe przesłanki dziedziczenia.
Uznanie ojcostwa przed porodem
Oświadczenie o uznaniu ojcostwa może zostać złożone od momentu poczęcia dziecka aż do osiągnięcia przez nie pełnoletności. Z punktu widzenia dobra dziecka najkorzystniejsze jest dokonanie tej czynności jeszcze przed porodem.
Wcześniejsze uznanie ojcostwa umożliwia ojcu podejmowanie decyzji dotyczących dziecka bezpośrednio po jego narodzinach, w tym związanych z opieką medyczną, a także pozwala na dopełnienie formalności w urzędzie stanu cywilnego. Ma to szczególne znaczenie w sytuacjach, gdy matka po porodzie pozostaje w szpitalu lub jej stan zdrowia ulegnie pogorszeniu.
Uznanie ojcostwa jest możliwe również po porodzie, na przykład przy zgłaszaniu narodzin dziecka w USC. Może się to jednak wiązać z przejściowymi komplikacjami, zwłaszcza gdy matka nie jest w stanie osobiście uczestniczyć w procedurze.
Uznanie ojcostwa – krok po kroku
Uznanie ojcostwa może nastąpić na kilka sposobów:
- przed kierownikiem dowolnego urzędu stanu cywilnego – ojciec składa oświadczenie, że jest ojcem dziecka, a matka potwierdza je jednocześnie lub w terminie trzech miesięcy; wymagane są dokumenty tożsamości oraz zaświadczenie lekarskie o ciąży;
- przed notariuszem lub właściwym urzędnikiem – w sytuacji zagrożenia życia lub zdrowia matki, ojca lub dziecka; protokół musi zostać niezwłocznie przekazany do USC;
- przed polskim konsulem – jeżeli co najmniej jedno z rodziców posiada obywatelstwo polskie;
- przed sądem opiekuńczym – jeżeli ojciec ukończył 16 lat, ale nie jest jeszcze pełnoletni.
Uznanie ojcostwa nie jest dopuszczalne m.in. wówczas, gdy kierownik USC odmówi przyjęcia oświadczeń, poweźmie wątpliwości co do pochodzenia dziecka, toczy się sprawa o ustalenie ojcostwa albo z aktu urodzenia wynika ojcostwo innego mężczyzny.
Procedurą przeciwną do uznania ojcostwa jest zaprzeczenie ojcostwa, stosowane w sytuacjach, gdy konieczne jest wykazanie, że mężczyzna uznany za ojca nie jest nim w rzeczywistości.